Viernes, 22 de junio de 2007
Image Hosted by ImageShack.us



Moitos de n?s faremos ma?? 23 de Xu?o a cacharela, comeremos sardi?as, e un sin fin de cousas para celebrar a noite de San Xo?n, pero en realidade a maior?a da xente desco?ece o porque desta celebraci?n, por iso, hoxe desde aqu? acercamos un texto explicativo de lendas e superstici?ns sobre esta noite m?xica, a noite de San Xo?n:

A noite de San Xo?n ? hoxe unha das festas m?is ricas en lendas, superstici?ns e costumes que acocha o noso folclore, a nosa cultura. Antes de ser cristian?zada, era unha relixi?n popular na que os esp?ritus do mal actuaban na escuridade con obxectivos mal?volos na percura dalgunha victima. Pretender sabe-la or?xe desta liturxia ser?a perderse nos estadios m?is ancestrais da vida mesma. Quiz?is poder?ase remontar ?s civilizaci?ns prehist?ricas e sobre todo dende que o home se decata do movemento de translaci?n ? redor do sol que anualmente recorre o noso planeta. Dita observaci?n puido ser consolidada cando a humanidade logrou "domesticar" o lume. 0 dia no que o sol atinxe o maior tempo de esplendor dase o 21 de xu?o , fen?meno natural co?ecido como "solsticio vernal ou de ver?n". A partir de ent?n, o tempo da claridade solar vai diminuindo paseni?amente ate o solsticio "hienal ou invernal" no d?a de San Silvestre. De seguido, a luz diurna vai "increscendo" ata repeti-lo ciclo .

O ANIMISMO.- De non perderse unha grande parte da tradici?n, os elementos esot?ricos utilizados para transmiti-las propiedades, atribuidas ?s esp?ritus desta relixi?n, ser?an imnumerables. De t?dolos xeitos, haber?a que agrupalos, ben por unha casu?stica com?n ou dentro dunha simbolox?a moi significativa. Destes, os princip?is ser?an:

A AUGA.- Elemento de gran limpeza que segundo o seu estado p?denos liberar das enfermidades cut?neas (orballos); dos malos esp?ritus (auga bendita), e incluso posue poderes fecundativos (auga mari?a). S? hai un tipo de auga refuxada e que o saber popular soubo refranar perfectamente ? dicir: "A chuva de San Xo?n, tolle o vi?o e non colle pan".

O LUME.- E outro dos elementos purificadores que queima as impurezas e as malas herbas. 0 resplandor das labaradas no seo da noite, descobre os dia?os ocultos na escuridade. A calor desprendida das lumaradas semella recualos ate facelos fuxir.

AS HERBAS.- Popularmente ben co?ecidas polas s?as propiedades curativas, medici?ais, purgativas e mesmamente perigosas. A ciencia popular soubo identificar moi ben aquelas nas que as divin?dades transmit?an os atributos milagreiros, otorg?ndolle a cada pranta ou herba unha finalidade concreta e diferente. Hoxe as investigaci?ns no laboratorio relegaron o uso das prantas ? consumo de productos diet?cticos; pero ser? a propia investigaci?n quen lograr?, nun futuro non moi lonxano, o verdadeiro valor cent?fico e medicinal das mesmas.

OS PENEDOS, ENCRUCILLADAS, LAGOAS, CASTROS E OUTEIROS.- Non son m?is que lugares de culto, que a cristianizaci?n transformou en altares e cruceiros. Nestes s?tios man?fest?banse fisicamente os mutados en fadas, bruxas, dia?os, cobras, santa compaha etc. etc. Aparecian en d?as tan s?nalados como o San Xo?n ou Noiteboa para face-los conxuros e feitizos. 0 mortal que conseguira miralos arrisc?base a todo. Desde enriquecerse, na maioria dos casos, de acadar co desfeitizo, ata desaparecer ou morrer se non o lograba.

A ETNOGRAFIA LOCAL. 0 desco?ecemento, nas culturas pasadas, da mec?nica do sistema solar, fixo imaxinar unha mitolox?a "an?mica" para propio convencemento. Nela, as divinidades expresaban a s?a vontade por medo de seres e accidentes xeogr?ficos, tales como animais,fontes, lagoas, ?rbores, penedos, outeiros etc. Restos desa creaci?n animada ainda peduran entre n?s e p?dense atopar nas festas, superstici?ns, lendas, contos e dem?is folclore. Sen embargo, estes vestixios perderon toda a connotaci?n ancestral, e os m?xicos poderes de fecundaci?n, sexuais, curativos e espirituais fican relegados a escasos sectores do pobo. Moa?a conta cunha riqueza de lendas que falan de mouras, vellas ou fadas que saen na noite de San Xo?n ?s beiras das pozas e rios. Pousan enriba dos penedos ou perto das ermidas. Mentres esperan a algu?n que poda desencantalas alisan os longos cabelos dourados cun pente de ouro. Estes m?ticos persoaxes adoitaban relucir mantas cheas de ouro, moedas e xoias ben espalladas a fin de seren asolladas coa chegada do mencer. Hai etn?grafos que coidan ver nestas lendas certos atributos relacionados coa inmortalidade ou mesmamente coa resurreci?n. Lendas con estas propiedades t??ense recollido nos lugares de A Meixoada, Os Remedios, Caiagua, Poza da Moura, Gag?n e Paralaia. Hai outras que falan de desfeitizos : aquel que lograra desencantar a unha moura xeralmente ser?a gratificado con importantes cantidades de ouro. Estas connotaci?ns de deusa "Fortuna" pod?an aparecer en diferentes formas, tales como: Coller a gali?a dos pitos de ouro, en Couso (Meira); atopar o tesouro que gardaban as fadas na Torre de Meira ; ou mirar un pi?eiro convertido en ouro no Torreiro de Brouil?n. Am?is destes legados orais, cabe suli?ar un referenciad? no monte de Os Remedios que est? directamente vencellado ? noite que nos ocupa, e di as?:

"Cando aparece a cobra na noite de San Xo?n, deseguido saen as bruxas que brincan ? redor da ermida, para desaparecer coa chegada do mencer".

Evid?nciase neste relato todo un aquelarre coa ?nica variante de sustitui-lo macho cabr?n pola cobra. Lembrar que a serpe ? un animal tel?rico, enteiramente ligado ? muller e todo o feminino: sensualidade, fertilidade etc. Goza da peculiar dualidade de poder ser un becho tanto beneficioso como perigoso.

CARREXA-LA BROZA.- A preparaci?n da fogueira faise con antelaci?n de varios d?as e ?s veces ata un mes. Realmente a animosidade empeza cos primeiros dias calurosos do maio "tolo" e ? cando os m?is cativos desprazanse ?s montes, carreiros, tomadas, beiradas e testeiras das veigas. Van provistos de cordas, fouces, gallas e outros ?teis para roza-las silveiras,toxos, herbas e, cortar le?a de ponlas e arbustos. A broza amont?ase enriba dos ramalios de casti?eiros, alcolitos ou xestas previamente cortadas. Cando se xunta un bo feixe, parte dos rapaces e rapazas fan a viaxe acarrexando a broza ? lugar onde se far? a fogueira. Mentres uns portaban por adiante facendo firme nas cordas e troncos outros, coas gallas, axudaban por atr?s. M?is que empurrar, imped?an que a maleza se ciscara. En certos lugares de Meira, chegou a darse a peculiaridade de preferir transporta-la le?a en chalanas desde o Cocho, antes de rozalas nas Rai?as, por medo ?s gardi?ns. A medida que se achegaban as v?speras, entraban en xogo a mocedade e mailos maiores. A estas alturas a broza acumulada requeria unha vixianza estricta por temor a que os rivais doutras fogueiras lle prenderan lume antes do dia sinalado. Sen d?bida era unha reminiscencia das rivalidades tribais. !E probe daquel que cacharan intentando prenderlle lume!. ?Menuda tunda levaba!

A FOGUEIRA.- A fogueira de San Xo?n, e por extensi?n a de San Pedro, costume esta ?ltima c?seque extinguida, simbolizan o astro solar. Os curros de nonos e nonas cantando e choutando ? seu redor, semellan unha inmolaci?n. En Moa?a o ?ltimo d?a era obrigatorio carrexar loureiro para enterralo, afincalo e ir estrib?ndolle a broza por todas partes . Logo de quedar firme pendur?banselle cartuchos de papel cheos de xofre. A hora de prenderlle lume era todo un ritual. Nunha pequena fogueira a parte conc?ntranse t?dolos rapaces que traballaron. Dictan normas xerarquizadas chegando incluso a acaloradas discusi?ns para elixir o "xefe" . Unhas veces era escollido por m?ritos de participaci?n, e as m?is porque era un verdadeiro l?der. Chegado o momento prend?an os fachos e o "xefe" era o primeiro en lle plantar, logo, o resto da rapazada secundao respectando a escala xer?rquica e outras veces fac?anno de forma desordeada. Cando o lume toma corpo os loureiros comezan a fumegar e a soar no ar un agradable e continuo desacorde de estralazos, como se procuraran facer fuxi-los seres agoreiros. As labaradas alcanzan e queiman os cartuchos de xofre deixando cair raioli?as de m?ltiples cores.!Qu? espect?culo!. Nenos e nenas, mozos e mozas, cantaban e brincaban o redor b?bedos pola delicia do resplandor da fogueira e desafiando a calor que dela se despedia, e que fai recuar aos maiores. Hab?a quen se sentaba a car?n da fogueira para formular un desexo. A medida que o lume da cacharela vai minguando, av?vase con broza da reservada. No caso de ser moita, sempre se deixaba algunha para a de San Pedro. Actualmente o loureiro ? sustituido por un pau alto ? que se lle pendura un moneco e vaise a pedir polas casas le?a, m?veis vellos, caixas de frutas e cartos para gasolina e petardos. A madeira recollida ap??ase ? pau como si fora un palleiro. Xa esmorecida a fogueira, os valentes tentaban cruza-los braseiros en carreiras, chimpos, ou utilizando os taboleiros para non qeimarse. Antigamente fac?ase o mesmo, pero co prop?sito de cura-las aireadas, fuxi-las bruxas, saca-lo dia?o do corpo, curar mal de ollo e como se dic?a

"S?lvame lume de San xoan, para que non me trabe cadela nin can".

Tam?n hab?a quen queimaba unha peza de roupa persoal para evitar que non fora pose?da pola bruxas. Hoxe, o salta-lo braseiro non deixa de ser un acto de valentia e temeridade. Xeralmente estas normas estaban arraigadas en expresi?ns espirituais e curativas. Tampouco ? descartable darlle alg?n contido gastr?nomico. Non se esquenza que estamos na ?poca da recolleita da pataca e hab?a quen as botaba, sen pelar, nun recuncho da fogueira. Sen deixarse queimar, os cachelos com?anse quentes. E tampouco debe esquecerse o refr?n popular que di "Polo San Xo?n a sardi?a pinga no pan", de millo por suposto, e se ?an acompa?adas dunhas fechas do vi?oo de a rente a parede, !mellor que mellor.! Logo os cantos, bailes, pandeiretas, gaitas e acorde?ns. A festa estaba servida. Agora estendeuse o senso gastron?mico e ? f?cil contemplar ?s veci?os asar mexil?ns, chinchos, sardi?as, chourizos, e inclusive facer unha churrascada. Para rematar unha queimda.

AS BROMAS.- A medida que a fogueira se vai extinguindo, a mocedade forma pandillas que saen a "atracar as calles, para que non pase naide". Recorren barrios e parroquias entre cantos e berros acompa?ados polo ruido de tarteiras vellas e outros cacharros. 0 propio da noite era "andar ?s cancelas". Pero tampouco quedaban atr?s os carros, xugos, chalanas, arados, e mesmamente se met?an co gando recollido na corte. Pola ma?a seguinte era doado ir ? adro da parroquia a busca-la cancela que faltaba do seu sitio. Non obstante, hab?a gracias con m?is retranca e de morbo sospeitoso, que en nada lle gostaban a aqueles veci?os que entre s? non se levaban ben. Pois xa ten acontecido en Meira de lle troca-los burros das cortes durante a noite. ?Qu?n non ten mirado no r?os de Meira, Puntill?n ou Fontec?n as chalanas atravesadas para non deixar lavar, atravesar paus nas carreteras, nos cami?os. Os portal?ns do Portal do Almac?n aparec?an case t?dolos anos no r?o da Martinga, cambiar as placas do veterinario polas dos m?dicos e practicantes, colocar carteis con t?tulos de pel?culas alusivas a persoaxes populares ou a entidades locais, cagarlle nos cachos das mozas, petar nas portas, intercambia- los portais dos noivos que ?an casar, esconde-las macetas, ir ? froita madura deste tempo como as ameixas, n?speros e peras de San Xoan, e un sinfin de falcatruadas m?is. Esa noite todo estaba perdoado e isto xa ven de moi atr?s, pois consideran os etn?grafos que se fac?a como un ritual dos ataques do mal para fomentar o caos e o desorde. Hoxe en d?a, hai bromas que se escapan do senso l?dico e humor?stico e t?rnanse en gamberradas de mal gusto, perigosas e costosas que poden provocar accidentes, incendios e ata causar mortes a animais maltratados. Quizais falle algo de imaxinaci?n como cando amarraban un burro ? cadea do campanario e lle pu?an as hortalizas fora do seu alcance para que ? intentar comelas fixera repica-las camp?s durante toda a noite.

OS BA?OS.- Farto ? sabido da importancia da auga no aseo e limpeza persoal, como xa quedou refrexado no capitulo do animismo. Pois ben, nesta l?a nova estaban moi difundidos os ba?os a partir das doce da noite na auga do mar que, adem?is de "purgar", ten propiedades preventivas (rica en iodo) e est? impregnada por un senso libidoso de especial influencia nas parellas de noivos, quenes, ceremoniosamente, acochaban o seu an?nimo amor?o na escuridade nocturnal coa complicidade do leve luar. Non ? descartable que os v?nculos sexuais incidiran na crencia de que certas ondas do mar te?an propiedades fecundativas. Outro dos m?todos moa?eses para cumplir un desexo era saltar doce maretas ?s doce da noite. Costume moi respetada polas mulleres est?riles. Por outra parte, t??ense recollido testemu?as referidas a mulleres que para purificar o sangue tir?banse ispidas, a volear, sobre comareiros humedecidos polo rocio da noite. Hai crencias de que o orballo sanxoaneiro serve para preservar da polilia a roupa de inverno, sempre que se pasara previamente polas herbas h?midas.

AS HERBAS E OS CACHOS. As tradici?ns populares non asumidas polo cristianismo foron combatidas por Marti?o Dumiense, obispo de Braga no s. VI, m?is non puido impedir que herd?ramos costumes como a de ir a por auga emanada de sete fontes para face-lo cacho. 0 cacho consiste en recolier herbas e plantas de eficacia medici?al e arom?ticas, o seu agradable cheiro e repudiado polos esp?ritus mal?ficos. A tradici?n oral insiste en que o cacho sirve para quitarnos o demo do corpo, alonxa as bruxas e cura a envexa. Hai varias clases de herbas que se utilizan para isto, sendo as m?is reco?ecidas as seguintes: Tromentelo, folla de cana, choupo (ollo de prata), ruda, herba luisa, manzanilla, ortel?n, mildrastes, fiunchos (anises), herba de san Xo?n, espadaina, puenso, herba lemona, lirio, romeo, ourego, loureiro, allo, rosas, follas de nogueira con tres noces, fento rizado (peineta), herba do Carme, silveira, folla de figueira, folla de olmo, folla de laranxeira, malva-rosa, hortensia,folla de vi?a blanca e outras. Seleccionadas as herbas, am?rranse nun feixe ou mollo e col?canse nunha tina, caldeiro ou palangana cheas de auga. D?ixanse fora pola noite, segundo crencias cristianas, para que San Xo?n os bendiga, pero iso non ? ?bice para colocar uns cardos ou silveiras enriba do cacho e as? evitar que o demo cague nel. Tam?n hai quen lle votaba chavos. Na parroquia de Domaio tam?n se pu?an nas fiestras, portas, tellados e chimeneas para impedi-la entrada das bruxas. Tradici?ns parecidas falan de colocar toxos nas portas, cruces de madeira ou pintadas de negro para rexeita-la Santa Compa?a. ? erguerse pda ma??, s?case un pouco de auga verde e de bo cheiro. L?vase a cara, p?s ou todo corpo, purificando a pel, e a veces protexe das enfermidades pulmonares. A herba s?case durante varios dias ? sol para ser utilizada logo en m?ltiples remedios caseiros. Deses remedios seleccionamos a seguinte mostra ilustrativa: A ruda, herba luisa e manzanilla, contra os dores de barriga. A hortel?n e mildrastes contra os picores das estrugas. As follas de nogueira con tres noces, cura as chagas do corpo. 0 romeo cocido con vi?o curaba as dores de gorxa, barriga e tam?n as dores do gando, e sin o vi?o era boa para o reuma, nervos e resfriados. Loureiro e allo tr?llanse para limpa-las aireadas e contra o reuma. Contra as aireadas tam?n se usaba o fume das hebas do cacho. A herba de San Xo?n limpa a cara de grans. 0 tromentelo era bo ant?doto para evitar a ca?da do pelo. Respecto a esta ?ltima, recolleuse na parroquia de Domaio a seguinte estrofa: "Dime rapaza bonita ?Con que te lavas o pelo? Cunhas herbas do monte Qu? f?o chaman tromentelo!.

DITOS E REFRANS. Son frases feitas, en prosa ou verso, baseadas na observaci?n dos fen?menos naturais e que a sabidur?a humana proverbia, dun xeito categ?rico a filosofia popular. Os principais refr?ns sanxoaneiros recollidos din:

En san Xo?n, as bruxas fuxir?n. -

S?lvame lume de san Xo?n, para que non me trabe, nin cadela nin can. -

Na fogueira de San Xo?n, todos caen ? chan. -

A noite de san Xo?n, pasaralo ben, e o d?a seguinte, mal. -

Na noite de san Xo?n, non te deites ata a ma??. -

No san Xo?n, na palangana cagar?n.

Se queres roubar un portal polo san Xo?n, come moito e sobre todo pan.

Na noite de san Xo?n rapaz, rouba portais si eres capaz.

En san Xo?n, cardos dan.
No san Xo?n, peras na man.
No san Xo?n, as peras caen ? chan.
A auga de san Xo?n, tolle o vi?o e non da pan.
No san Xo?n, fouci?a na man.
Os allos postos no san Xo?n, son dentes de can. Cebolas en san Xo?n, cagallas de can.
Na noite de san Xo?n, bebe vi?o e come pan.
Polo san Xo?n, a sardi?a pinga no pan.
0 coe?o polo san Xo?n, e o pavo polo Nadal.
Quen auna (xexuna) polo san Xo?n, ? tolo ou non ten pan.
Ma??s de san Xo?n unhas corren e outras van.
En maio, d?itome e caio. En san Xo?n, d?itome no chan.
Na noite de san Xo?n, fai o que todos fan.
Polo san Xo?n, as nove co d?a dar?n.
Polo san Xo?n, a vella preguntar?, cando vir? o ver?n.
0 dia de san Xo?n, ? o d?a m?is longo do ver?n. Polo san Xo?n, calquera burro ga?a o pan.

Tags: festas, San XOán

Publicado por albertosantos @ 0:47  | Noticias
Comentarios (0)  | Enviar
Comentarios